Verhaal

'Zo nodig een flinke afrossing.' Veldwachters in Overijssel

Auteur: 
Ger Hof

Handhavers van orde en gezag zijn van alle tijden, maar veldwachters kwamen er in Nederland pas na de inlijving bij het Franse keizerrijk in 1810. Korte tijd later veranderde er van alles op het gebied van recht en wet en werd ook de organisatie van de politie naar Frans model ingericht.

Voor het platteland werd een police rurale ingesteld van forestiers, boswachters, en garde-champêtres, veldwachters. De veldwachters hadden toen tot taak ‘om te beschermen de eigendommen en de voortbrengselen van den oogst.’

Zo nodig een flinke afrossing

Nadat Nederland in 1813 een zelfstandig koninkrijk was geworden, bleven de veldwachters, ook wel aangeduid als ‘Agent van Policie’ of ‘Dienaar van Policie’, bestaan als politiemacht op het platteland. Aan het hoofd van het korps stond de burgemeester.

Veldwachters waren voortaan belast met ‘alle werkzaamheden voorvloeijende uit de bemoeiingen van elk soort van politiebeheer, zowel rechterlijk als plaatselijk.’ Een functieomschrijving uit 1827 voor de veldwachter in Hasselt laat echter ook zien, dat er daar toen al verrassend veel aandacht bestond voor het milieu, zoals blijkt uit de controle op het storten van afval; ook onderwerpen als verkeersveiligheid, vandalisme, brandpreventie, volksgezondheid, bouw- en woningtoezicht en de juiste afvaartijden van beurtschepen stonden echter op het programma van veldwachters in het stadje aan het Zwarte Water.

Vanaf 1825 werden de veldwachters benoemd door de Gouverneur, later de Commissaris, des Konings; steeds op voordracht van de burgemeester. Vooral werd gekeken naar de lichamelijke gesteldheid en de lengte van de kandidaat. Niet zonder reden, want in die tijd hadden veldwachters de bevoegdheid om het recht zo nodig in eigen hand te nemen en wetsovertreders een flinke afrossing te geven. Zij mochten arrestanten eigenhandig opsluiten in een cel, bijvoorbeeld in het gemeentehuis of onder een kerk. Al vrij snel werd ook de schrijfvaardigheid belangrijk geacht en moesten sollicitanten een proef-proces-verbaal schrijven. Vaak werden oud-militairen aangesteld, want die voldeden meestal aan de eisen. Een riant salaris genoten de veldwachters niet en zij waren dan ook gedwongen allerlei nevenfuncties aan te nemen. Van een pensioen was in de regel geen sprake; zij moesten dus vaak tot op hoge leeftijd doorwerken. Het tenue en de uitrusting van de veldwachters vertoonden aanvankelijk een weinig uniform beeld. Pas in 1837 kwam daarin enige verandering, toen de Gouverneur de stedelijke en gemeentebesturen aanschreef met de mededeling dat er een model zou worden vastgesteld. In 1838 werd een advertentie geplaatst waarin de aanbesteding van 35 sets kleding voor gemeenteveldwachters werd gedaan. Over de bewapening werd nog niets aangegeven. Die bleef dus divers, net als – nog steeds – de kleding.

Nieuwe collega’s

De Gemeentewet van 1851 zorgde voor weer nieuwe bepalingen ten aanzien van de veldwachters, terwijl de vorige nog niet of nauwelijks waren beklijfd. In deze wet werd ook de kiem gelegd voor een landelijk werkende politie en als een uitwerking hiervan startte in 1858 het Korps Rijksveldwacht. Daarnaast waren er onbezoldigde veldwachters, zoals landbouwers die woonden in gebieden die gevoelig waren voor stroperij, maar ook brugwachters en wegwerkers. Naast deze beide groepen functioneerden nog de Koninklijke Marechaussee en, vanaf 1913, een gemeentelijke politie in enkele grotere plaatsen. Om vakinhoudelijk op de hoogte te blijven kregen de veldwachters van hun burgemeester de teksten van de wetten die ze moesten kennen. De combinatie van een toch beperkte opleiding en de niet altijd eenvoudig te lezen teksten doet vermoeden dat het vaak zweten was geblazen voor de plaatselijke koddebeiers.

Uiteraard probeerden de burgemeesters bij hun voordracht aan de Commissaris wel iemand te noemen die goed zou vallen in de dorpsgemeenschap en, in hun ogen, politiek stabiel zou blijven. Als de kandidaat geen ‘communistische of andere afwijkende opvattingen of neigingen’ bleek te bezitten, kon dat een voordeel zijn. Ook de, eventueel toekomstige, vrouw van de veldwachter werd in de beoordeling meegewogen. Jan Boeve te Kuinre en Blankenham had in dat opzicht dus geluk, want ‘zijn verloofde, dochter van een gepensioneerde postbode, bleek een eenvoudig net meisje.’ Als veldwachtersvrouw zou zij, aldus de voordracht in 1931, daarom geheel op haar plaats zijn. Vrouwen werden overigens niet aangenomen. Slechts één maal, omstreeks 1932 te Wierden, stelde de burgemeester een vrouw voor, maar zonder enige verdere motivering deelde de Commissaris mee dat het hem niet gewenst voorkwam aan een vrouw een dergelijke aanstelling te verlenen. De allerlaatste gemeenteveldwachter die in Overijssel werd benoemd, was A. Witvoet te Genemuiden op 23 november 1942. Maar omdat de benoeming pas per 16 januari 1943 in zou gaan en de gemeenteveldwacht per 1 december 1942 door de bezetter werd opgeheven, kwam het niet tot de effectuering van zijn benoeming.

In 1942 gingen de veldwachters op in het korps marechaussee, een vorm van staatspolitie op het platteland. Na de oorlog werd de functie van gemeenteveldwachter niet weer ingevoerd. Toen ontstonden de Rijkspolitie en de Gemeentepolitie.

Veldwachters in een database

De auteur stelde een database samen met daarin per plaats de namen van de gemeenteveldwachters in Overijssel tussen 1813 en 1943, met verdere informatie zoals hun datum van aanstelling of ontslag. Voor Ambt Almelo bijvoorbeeld, de eerste gemeente op de alfabetische lijst van de 65 die er in die periode hebben bestaan, noteerde hij de namen van: P. Hulshoff, B.J. Daman, A. van Dam, E. Bos, F.G. Tharner, H.J. Langenhof, H. Visscher, J. Visser, G. Holman, G.J. den Hollander, A. Klaassen, F. Doedens, F. Smits en H.C. Thielen. Artikelen in de Stentor in januari 2010 en later dat jaar in ’n Sliepsteen en een oproep in TC Tubantia leverden veel reacties op. Bovendien kreeg hij talloze foto’s toegestuurd van veldwachters, waaronder die op deze pagina’s.

Dit artikel van de hand van Ger Hof is eerder gepubliceerd in Mijn Stad Mijn Dorp,  Historisch Tijdschrift voor Overijssel, nummer 6, december 2010/januari 2011

Reacties

afbeelding van Luud Bieringa
Mijn over-grootvader, Alje Bieringa, was eind jaren 90 van de 19e eeuw rijksveldwachter te Gramsbergen, waar ook mijn grootvader Luitje Bieringa is geboren. Ik heb slechts 1 (gerestaureerde) foto in uniform van hem.
afbeelding van Edwin de vries
Ik ben op zoek naar informatie foto's en meer zoals geboortedatum aanstelling datum van veldwachter Hendrik visscher Wie weet wat